70. rocznica rzezi wołyńskiej

The tradition & historical record

70. rocznica rzezi wołyńskiej – uroczyste obchody masowych mordów dokonanych na ludności polskiej, czeskiej, ormiańskiej, rosyjskiej, żydowskiej i ukraińskiej na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej. Były to pierwsze obchodzone na tak dużą skalę uroczystości upamiętniające ofiary pogromu. Rzeź wołyńska w 2013 r. była nieznaną kartą polskiej historii, mylona była z innymi wydarzeniami II wojny światowej lub wywoływała tylko powierzchowne skojarzenia. Ogólnonarodowe obchody w szeregu miast polskich miały za zadanie przywrócenie zbiorowej pamięci o masowych ofiarach z Wołynia w pamięci Polaków oraz Ukraińców. Ze strony administracji rządowej głównymi organizatorami wystaw, wykładów i innych działań o charakterze edukacyjnym była Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Instytut Pamięci Narodowej (twórca portalu zbrodniawolynska.pl). ¹

W czerwcu 2013 r. – według raportu Centrum Badania Opinii Społecznej „Trudna Pamięć: Wołyń 1943” – 47% polskiego społeczeństwa nie wiedziała kto był sprawcą, a kto ofiarą wydarzeń na Kresach w 1943 r. 32% deklaruje to wprost, a 15% – mimo że słyszało coś o zbrodniach na Wołyniu – nie wie, kto był ich ofiarą, ani kto ich dokonał. W porównaniu z badaniem z 2008 r. zmniejszył się o 10 punktów procentowych ankietowanych, którzy deklarowali, że nic nie wie nt. zbrodni wołyńskiej do poziomu 31%. Osoby, które deklarowały minimalną lub dobrą wiedzę o wydarzeniach z Wołynia (69% ogółu), w pytaniu otwartym zapytano, kto był ofiarą tejże zbrodni. 51 proc. wskazała, że ofiarą zbrodni byli Polacy. Tylko 1% oprócz Polaków wymienia Żydów, Czechów, Niemców lub Ormian. 9% wymieniło na równi Polaków i Ukraińców. 26% odpowiedziało nie wiem, a 9% pomyliło zbrodnię wołyńską z innymi wydarzeniami II wojny światowej (głównie z Katyniem). Jedynie 30% ogółu respondentów było w stanie stwierdzić, że zbrodnia wołyńska popełniona została przez Ukraińców na Polakach. ¹

W dniach 27–28 czerwca Instytut Pamięci Narodowej wspólnie z Komisją Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu zorganizował międzynarodową konferencję naukową „Zbrodnia wołyńska – historia, pamięć, edukacja. W przededniu 70. rocznicy”. Patronatem nad nią objął prezydent Bronisław Komorowski. Pierwszy dzień konferencji odbywał się w Pałacu Prezydenckim, drugi w Centrum Edukacyjnym IPN im. Janusza Kurtyki „Przystanek Historia” w Warszawie. Udział w niej wzięli polscy i ukraińscy historycy, dyplomaci, dziennikarze, rodziny ofiar i ocaleni z wołyńskiej rzezi oraz duchowni obrządków zachodnich i wschodnich, łącznie ok. 140 osób. Uczestnicy dyskutowali nie tylko nad samym przebiegiem wydarzeń sprzed 70 lat oraz pamięci polskiej i ukraińskiej, ale również o tym, jak upowszechniać tę wiedzę. Konferencję rozpoczął panel dyskusyjny, w którym udział wzięli Łukasz Kamiński – prezes Instytutu Pamięci Narodowej, Władyka Benedykt – biskup pomocniczy Archidiecezji Lwowskiej Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, dr hab. Andrzej Kunert – sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, abp Józef Michalik – metropolita przemyski, przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, prof. Tomasz Nałęcz – doradca prezydenta Komorowskiego, prof. Adam Daniel Rotfeld i ukraiński historyk Andrij Portnow. Uczestnicy panelu byli zgodni, że nie można oczekiwać, iż prawda o wspólnych wydarzeniach będzie taka sama. Fakty natomiast i zdarzenia nie powinny być kwestionowane. Wielokrotnie uczestnicy konferencji powoływali się na rolę Kościołów w procesie zrozumienia zbrodni i procesu pojednania. ¹

Z okazji rocznicy 28 czerwca 2013 r. w Warszawie katoliccy biskupi obrządków rzymskiego i bizantyjsko-ukraińskiego z Polski i z Ukrainy wydali wspólną deklarację przepraszającą za zbrodnie i wzywającą do pojednania. Ze strony polskiej sygnatariuszami byli: abp Józef Michalik, Metropolita Przemyski obrządku łacińskiego, Przewodniczy Konferencji Episkopatu Rzymskokatolickiego Polski, abp Jan Martyniak Metropolita Przemysko-Warszawski obrządku greckokatolickiego (bizantyjsko-ukraińskiego). Ze strony ukraińskiej: abp Mieczysław Mokrzycki Metropolita Lwowski obrządku łacińskiego, Przewodniczący Konferencji Episkopatu Rzymskokatolickiego Ukrainy oraz abp większy Światosław Szewczuk Metropolita Kijowsko-Halicki Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. ¹

Deklaracja 2013 r. przypomina poprzednie inicjatywy Kościołów z Polski i Ukrainy mające na celu budowę obopólnego pojednania: rzymskie rozmowy z 1987 r., liturgię na Jasnej Górze z 1988 r., wizytę Jana Pawła II we Lwowie z 2001 r. oraz wspólny list Synodu Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego i Konferencji Episkopatu Polski z czerwca 2005 r. List z 2005 r. nawiązywał do słów „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie!” z orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich 1965 r. Także i w deklaracji z 2013 r. po raz kolejny wyrażono nadzieję, że słowa te zaowocują teraz w relacjach polsko-ukraińskich. Obie strony deklaracji wyrażają przekonanie, że współpraca wolnej Polski z wolną Ukrainą jest niezbędna, by w tej części Europy panował pokój. ¹

20 czerwca na drodze głosowania Senat Rzeczypospolitej Polskiej przyjął uchwałę w 70. rocznicę Zbrodni Wołyńskiej. Zbrodnia wołyńska określona została jako „czystka etniczna nosząca znamiona ludobójstwa”. W ocenie senatorów, o takiej kwalifikacji historyczno-prawnej świadczy zorganizowany i masowy charakter zbrodni UPA oraz towarzyszące im okrucieństwo. Za jej przyjęciem głosowało 55 senatorów (PO, PSL i dwóch niezależnych – Włodzimierz Cimoszewicz i Jarosław Obremski), 20 było przeciwko (18 z PiS oraz dwóch niezależnych – Kazimierz Kutz oraz Marek Borowski), 10 wstrzymało się od głosu. W kluczowym fragmencie uchwały senatorowie zapisali, że „Senat Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd wszystkim Polakom, którzy padli ofiarą masowych mordów na Wołyniu i na pozostałych terenach, i wyraża przekonanie, że pamięć o nich winna na trwałe stać się częścią polskiej świadomości historycznej”. Senatorowie zaznaczyli, że w dziejach polsko-ukraińskich stosunków były takie wydarzenia, które nie przynoszą Polsce chluby. Wymienili niesprawiedliwą politykę narodowościową II Rzeczypospolitej i ofiary polskiego odwetu na Ukraińcach z lat 1943–1945. Zastrzegli jednak, że nie może to „oznaczać zapominania, równoważenia czy pomniejszania tragedii tych, którzy padli ofiarą zbrodni wołyńskiej”. Senatorowie z Prawa i Sprawiedliwości chcieli, aby 11 lipca ustanowić Dniem Pamięci Męczeństwa Kresowian, a samą rzeź na Wołyniu nazwać w uchwale ludobójstwem. Ustanowieniu dnia pamięci ofiar UPA sprzeciwiał się senator Platformy Obywatelskiej Łukasz Abgarowicz, argumentując, że w Polsce nie ma dnia pamięci ofiar o wiele większych zbrodni hitlerowskich Niemiec czy ZSRR. ¹

Swoje projekty uchwał w 70. rocznicę zbrodni wołyńskiej przygotowały PO, PiS, SP oraz dwa projekty PSL. ¹

The text above is adapted from the Wikipedia article “70. rocznica rzezi wołyńskiej”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. ¹

70. rocznica rzezi wołyńskiej is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. ²

The source record links this tradition to 1 external register, which can be verified through the citation. ²