The tradition & historical record
5 min read · 2 sourcesकोकणातील टिपरी परंपरा ही महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशातील एक पारंपरिक लोकपरंपरा आहे... 1
प्रस्तावना
कोकणातील टिपरी परंपरा ही महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशात प्रचलित असलेली एक पारंपरिक लोकपरंपरा असून, तिच्यामध्ये तालबद्ध काठी-खेळ, लोकनृत्य, सामूहिक सादरीकरण आणि धार्मिक उत्सव यांचा संगम आढळतो. ही परंपरा विशेषतः गोकुळाष्टमी आणि दहीकाला या उत्सवांच्या निमित्ताने सादर केली जाते. सहभागी व्यक्ती हातात लाकडी टिपऱ्या घेऊन विशिष्ट लय, ताल आणि पदन्यासाच्या साहाय्याने वर्तुळाकार किंवा अन्य पारंपरिक रचनांमध्ये खेळ सादर करतात. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये टिपरी आणि गोफ या पारंपरिक काठी-नृत्यांचे वर्णन करण्यात आले असून, त्यांचा गोकुळाष्टमी व दहीकाला उत्सवांशी असलेला संबंध, वापरली जाणारी वाद्ये, नृत्यरचना आणि सादरीकरणाची पद्धत यांचे विवरण दिले आहे. 1
कोकणातील अनेक गावांमध्ये टिपरी ही केवळ करमणुकीची कला नसून सामाजिक ऐक्य, धार्मिक श्रद्धा आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानली जाते. या परंपरेत विविध वयोगटांतील सहभागी सामूहिकरीत्या भाग घेतात. स्थानिक संगीत, तालवाद्ये, पारंपरिक पोशाख आणि उत्सवी वातावरण यांच्या साहाय्याने टिपरीची परंपरा आजही काही भागांत जपली जात आहे. मराठी विश्वकोशातही टिपरीचा उल्लेख महाराष्ट्रातील पारंपरिक लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून करण्यात आला आहे. 1
काळानुसार सामाजिक जीवनशैलीत झालेले बदल, शहरीकरण आणि आधुनिक मनोरंजनाची साधने यांमुळे काही ठिकाणी या परंपरेचे स्वरूप बदलले असले, तरी कोकणातील अनेक गावांमध्ये ती आजही धार्मिक व सांस्कृतिक उत्सवांचा अविभाज्य भाग आहे. या परंपरेचे दस्तऐवजीकरण आणि संवर्धन करण्याची गरज लक्षात घेऊन विविध शासकीय प्रकाशने, विश्वकोश आणि सांस्कृतिक अभ्यासांमध्ये तिचा उल्लेख करण्यात आला आहे. 1
व्युत्पत्ती
"टिपरी" हा शब्द मराठीत प्रामुख्याने लहान लाकडी काठी किंवा ताल धरण्यासाठी वापरली जाणारी काठी या अर्थाने वापरला जातो. पारंपरिक खेळ आणि लोकनृत्यांमध्ये प्रत्येक हातात एक अशी दोन टिपऱ्या घेऊन त्या एकमेकांवर आपटून ताल धरण्याच्या प्रथेमुळे या लोकपरंपरेला "टिपरी" हे नाव रूढ झाल्याचे मराठी शब्दकोशांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. मराठी शब्दकोशानुसार "टिपरी" म्हणजे वीतभर लांबीची लहान काठी किंवा ताल धरण्यासाठी वापरली जाणारी काठी असा अर्थ होतो. या काठ्यांच्या साहाय्याने तालबद्ध हालचाली आणि समूह नृत्य सादर केले जात असल्यामुळे पुढे या लोकपरंपरेलाच "टिपरी" असे संबोधले जाऊ लागले. मराठी विश्वकोशातील "लोकनृत्य" या नोंदीमध्ये महाराष्ट्रातील पारंपरिक लोकनृत्यांच्या संदर्भात टिपरी आणि गोफ यांचा उल्लेख आढळतो. 1
इतिहास
कोकणातील टिपरी परंपरा ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक लोकपरंपरांपैकी एक मानली जाते. उपलब्ध प्रकाशित स्रोतांनुसार, ही परंपरा धार्मिक उत्सव, सामूहिक लोकजीवन आणि ग्रामीण सांस्कृतिक अभिव्यक्ती यांच्याशी निगडित आहे. विशेषतः गोकुळाष्टमी आणि त्यानंतरच्या दहीकाला उत्सवाच्या निमित्ताने टिपरी आणि गोफ या लोकनृत्यांचे सादरीकरण करण्याची प्रथा रत्‍नागिरी जिल्ह्यात प्रचलित असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या Ratnagiri District Gazetteer मध्ये नमूद करण्यात आले आहे. 1
महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार, टिपरी हा लाकडी काठ्यांच्या साहाय्याने सादर केला जाणारा पारंपरिक काठी-नृत्य (stick dance) प्रकार आहे. प्रशिक्षित युवकांच्या समूहाकडून तो प्रामुख्याने गोकुळाष्टमीच्या दिवशी सादर केला जात असे. प्रत्येक नर्तकाच्या हातात दोन टिपऱ्या (लाकडी काठ्या) असतात. ताल, लय, पदन्यास आणि भूमितीय रचना यांचा वापर करून हा खेळ सादर केला जातो. गोफ नृत्याशी एकत्रित सादरीकरण केल्यास रंगीत कापडी पट्ट्यांच्या विणीमुळे त्याचे दृश्यात्मक आकर्षण अधिक वाढते. मराठी विश्वकोशातील "लोकनृत्य" या नोंदीमध्ये टिपरी आणि गोफ या लोकनृत्यांचा उल्लेख करण्यात आला असून, त्यांचा संबंध कृष्णपरंपरा आणि उत्सवांशी जोडण्यात आला आहे.कृष्णपरंपरा, रासक्रीडा आणि उत्सवांशी तिचा संबंध अधोरेखित केला आहे. त्यामुळे टिपरी ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणूनही विकसित झाल्याचे दिसून येते. (मराठी विश्वकोशातील "लोकनृत्य" व "टिपरी" विषयक नोंदी.) 1
रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून टिपरी नृत्याचा प्राथमिक व माध्यमिक शाळांमधील शारीरिक शिक्षणाचा भाग म्हणूनही समावेश होऊ लागल्याची नोंद आहे. यामुळे पारंपरिक लोककला म्हणून जपली गेलेली ही परंपरा शैक्षणिक क्षेत्रातही पोहोचली. आजही कोकणातील काही गावांमध्ये गोकुळाष्टमी, दहीकाला आणि इतर स्थानिक धार्मिक उत्सवांच्या निमित्ताने टिपरीचे सादरीकरण केले जाते. 1
कोकणातील भौगोलिक प्रसार
कोकणातील टिपरी परंपरा प्रामुख्याने महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवरील ग्रामीण भागात धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सवांच्या निमित्ताने जपली गेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये गोकुळाष्टमी आणि दहीकाला या उत्सवांदरम्यान टिपरी आणि गोफ या लोकनृत्यांचे सादरीकरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यात प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या परंपरेचे सादरीकरण विशेष प्रशिक्षण घेतलेल्या युवकांच्या समूहांकडून केले जात असून, तालबद्ध काठी-नृत्य, समूहरचना आणि संगीतसाथ ही त्याची वैशिष्ट्ये मानली जातात. ऐतिहासिकदृष्ट्या रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आजचे रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे दोन्ही भाग समाविष्ट होते. त्यामुळे जुन्या गॅझेटियरमधील टिपरीविषयीचे उल्लेख कोकणातील विस्तृत प्रदेशाशी संबंधित मानले जातात. नंतर प्रशासकीय पुनर्रचनेतून सिंधुदुर्ग हा स्वतंत्र जिल्हा निर्माण झाला, तरी अनेक लोकपरंपरा या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये सांस्कृतिक सातत्याने टिकून राहिल्या. कोकणातील विविध गावांमध्ये गोकुळाष्टमी, दहीकाला आणि इतर स्थानिक धार्मिक उत्सवांच्या वेळी टिपरीचे आयोजन केले जाते. गावोगावी सादरीकरणाची शैली, सहभागींची संख्या, वाद्यसंगत, पोशाख आणि तालांमध्ये काही प्रमाणात स्थानिक वैशिष्ट्ये आढळतात; मात्र काठ्यांच्या तालबद्ध ठेक्यावर आधारित समूह सादरीकरण हा या परंपरेचा समान धागा आहे. आजच्या काळात पारंपरिक स्वरूपातील टिपरी काही गावांमध्ये नियमितपणे जपली जात असली, तरी शहरीकरण, बदलती जीवनशैली आणि लोककलांमधील घटता सहभाग यांमुळे अनेक ठिकाणी तिचे सादरीकरण मर्यादित झाले आहे. आजच्या काळात पारंपरिक स्वरूपातील टिपरी काही गावांमध्ये नियमितपणे जपली जात असली, तरी शहरीकरण, बदलती जीवनशैली आणि लोककलांमधील घटता सहभाग यांमुळे अनेक ठिकाणी तिचे सादरीकरण मर्यादित झाले आहे. 1
गोकुळाष्टमी व टिपरी
कोकणातील टिपरी परंपरेचा गोकुळाष्टमी उत्सवाशी अतिशय निकटचा संबंध आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार, श्रावण कृष्ण अष्टमीला साजऱ्या होणाऱ्या गोकुळाष्टमी आणि त्यानंतरच्या दहीकाला (दहीहंडी) या उत्सवांच्या निमित्ताने टिपरी, गोफ, काला आणि गोविंदा हे पारंपरिक लोकनृत्यप्रकार सादर केले जातात. गोकुळाष्टमीच्या दिवशी श्रीकृष्णाच्या जन्मोत्सवाचे धार्मिक विधी पार पडल्यानंतर अनेक गावांमध्ये विशेष प्रशिक्षण घेतलेल्या युवकांचे टिपरी पथक (Tipri troupe) सार्वजनिक ठिकाणी सादरीकरण करते. प्रत्येक कलाकाराच्या हातात दोन लाकडी टिपऱ्या असतात. तबला, झांज (किंवा टाळ) आणि हार्मोनियम यांच्या साथीने तालबद्ध पदन्यास, गोलाकार रचना आणि काठ्यांच्या ठेक्यांवर आधारित नृत्य सादर केले जाते. टिपरी आणि गोफ एकत्र सादर केल्यास रंगीत कापडी पट्ट्यांच्या विणीमुळे नृत्याचे दृश्यवैभव अधिक खुलते. गोकुळाष्टमीच्या दुसऱ्या दिवशी दहीकाला किंवा दहीहंडी साजरी केली जाते. या दिवशी श्रीकृष्णाच्या गोकुळातील बाललीलांचे प्रतीक म्हणून उंचावर टांगलेली दहीहंडी फोडण्याची प्रथा आहे. रत्‍नागिरी गॅझेटियरनुसार, या उत्सवात गावोगावी मिरवणुका निघतात आणि त्या वेळी काला व गोविंदा नृत्यांबरोबर टिपरीचे सादरीकरणही केले जाते. अशा प्रकारे धार्मिक विधी, सामूहिक सहभाग आणि लोककला यांचा सुंदर संगम या उत्सवांमध्ये दिसून येतो. कोकणातील अनेक गावांमध्ये गोकुळाष्टमीच्या निमित्ताने आयोजित होणाऱ्या टिपरी सादरीकरणाला धार्मिक उपासनेबरोबरच सामाजिक ऐक्याचेही स्वरूप प्राप्त झाले आहे. विविध वयोगटांतील युवक एकत्रित सराव करून उत्सवात सहभागी होतात. कोकणातील अनेक गावांमध्ये गोकुळाष्टमीच्या निमित्ताने आयोजित होणाऱ्या टिपरी सादरीकरणामध्ये विविध वयोगटांतील युवक सहभागी होतात. 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “कोकणातील टिपरी परंपरा”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Konkan Tipri tradition is Traditional stick dance and folk tradition of the Konkan region of Maharashtra, India, according to the structured record cited below. This entry was generated automatically from that record and has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2