Mavrigi

The tradition & historical record

Мавригӣ — аз силсилаи суруду рақс, оҳанг ва зарбу усулҳои хос иборат буда, аз тарафи мардҳо ва занҳо дар базму тӯю хурсандиҳо иҷро мешавад. Рақсҳо дар мавригӣ дар асоси оҳангҳои бо ҳам наздики эронӣ ва тоҷикӣ эҷод шудаанд. ¹

Мавригӣ дар охири асри ХIХ ва оғози асри ХХ дар Бухоро ба вуҷуд омадааст. Ни ҳунар аввал танҳо ба минтақаи Бухоро хос буд ва баъдтар дар байни тоҷикони Осиёи Миёна паҳн шуд. Ин таронаҳои мардумӣ дар байни тоҷикони Бухорову Самарқанд, инчунин яҳудиёни тоҷик (бухороӣ) маъруф буданд ва ҳастанд, гарчанде имрӯз бархе аз онҳо ба забони бегона садо медиҳанд. Якчанд аз ин гуна сурудҳоро бастакорони классик пурра ё қисман ба таркиби таронаҳои машҳури Шашмақом, аз қабили Уфари Уззол, Оромиҷон ва ғ. ворид сохтаанд. Матни бархе аз ин гуна таронаҳоро, ки ҳунармандони Ҷумҳурии Тоҷикистон сурудаанд. Дар замони Иттиҳоди Шӯравӣ силсилаи суруду рақси «Мавригӣ» дар санъати Тоҷикистон низ рушд ёфт ва дар репертуари ансамблҳои рақсии «Лола», «Зебо», ва раққосони алоҳида ҷой гирифт. Дар давраи соҳибистиқлолии кишвар он дар барномаҳои ансамбли «Ганҷина»-и Филармонияи давлатӣ, дастаҳои фолклорӣ-этнографии «Қаратоғ»-и ш. Турсунзода, «Насими Қаратоғ»-и ноҳияи Шаҳринав, «Бонуи»-и ноҳияи Панҷакент ва чанде дигар ворид шудааст. ¹

Дастаи маврихонон аз се доирадаст, ҳофизон ва раққосон иборат аст. Силсилаи сурудҳои Мавригӣ аз қисмҳои шаҳд, чорзарб, сархона, макайлик ва гарайлӣ иборат буда, пайдарҳам ва бидуни фосила иҷро карда мешаванд. Маврихонҳои хушовозро марғулахон ва каммаҳоратро ростхон мегуфтанд. Дар оғоз сариовозгир як мисраи мухаммасеро бо овози ларзон иҷро мекунад. Сипас иҷрои шаҳд, ки қисми кӯтоҳи даромад буда, матнаш аз рубоӣ иборат аст, шурӯъ мешавад. Сароянда нидоҳои «эй ҷон», «амон — амон»- ро бо овози ларзон мад кашида месарояд. Сипас бо тағйири усули доира яккахон пас аз 2-3 бор хондани шаҳд ба гардон мегузарад. Яккахон бо гурӯҳи ҳофизон бо навбат рубоӣ мехонанд. Суруди машҳури мавригӣ чорзарб мебошад, ки дар рафти иҷрояш 4 маротиба зарб тағйир меёбад. Сипас ба фаровард, ки матнаш аз якчанд байти Ҳофизи Шерозӣ иборат аст, мегузарад. Пас ба иҷрои фуроварди гардон ва сурудҳои рақсӣ мепардозад. Ҳар як силсилаи хонишро пайт меноманд, ки аз шаҳд, гардон ва фуровард иборат аст. Инчунин дар маврихонӣ сурудҳои алоҳида бо номи майдағазал истифода мешаванд. Масалан сурудҳои шӯху хандаовари «Мурғак», «Ҳасанҷон», «Уштур ба чаман», «Биё як», «Аз ман чаро ранҷидаӣ», «Секинак», «Гули лола», «Шоҳдухтар» ва амсоли инҳо иҷро мегарданд. Пас аз рақси Чорзарб жанри майдахонӣ ё миёнхона (нақарот) иҷро мешавад. Қисми охир, яъне ғарайлӣ боз ҳам тезтар шуда, оҳангҳои тағирёбандаи рақсӣ бо ҳамроҳшавии нақора иҷро мешаванд. Дар рақси «Мавригӣ» ҳам марду ҳам зан ҳаракати «шикан-шикан»-ро бо ангуштони ду даст садо бароварда, бо ин ҳаракат ба пеш ҳаракат мекунанд. Раққоса ҳаракатҳорогоҳ дар як тараф ва гоҳ дар тарафи дигар иҷро намуда, оҳиста-оҳиста ба пеш, сипас ба қафо меравад ва чарх зада менишинад. Ӯ кӯшиш менамояд, ки мазмуни таъсирнокии сурудротавассути ҳаракатҳои рақсӣ ва имову ишора кушояд. ¹

Кам-камак рафтам сӯйи заргаре, Кам-камак рафтам сӯйи заргаре. Заргаре, гуфтам, гӯшвор надорӣ? Заргаре, гуфтам, гӯшвор надорӣ?… ¹

Соқӣ, ман мастам, май ба кас мадеҳ, То ки ман ҳастам, дил ба кас мадеҳ. Имшаб чӣ шаб аст, ман ба гирдат мастам, ёре, май ба кас мадеҳ, Соқӣ, ман мастам, май ба кас мадеҳ, То ки ман ҳастам, дил ба кас мадеҳ…. ¹

Кабӯтар будаму парвоз кардаме, Ҳамон лаҳза ба дилдор расидаме, Кабӯтар будаму парвоз кардаме, Ҳамон лаҳза ба дилдор расидаме,… ¹

The text above is adapted from the Wikipedia article “Мавригӣ”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. ¹

Mavrigi is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. ²