The tradition & historical record
3 min read · 2 sourcesՈւղեգնացության կամ Ճամփու պարեր, փոփոխվող քայլով (ոտ փոխել, բալետային եզրը՝ պա-շասե) պարի տեսակ, որը բաղկացած է երեք քայլափոխից, երբեմն՝ հենման տեղափոխումից՝ մի ոտքից մյուսին։ Փոփոխվող քայլ պարաքայլը ժողովուրդը կոչել է Ճամփու պարի ոտեր։ 1
Պատմություն
Հայկական Ճամփու պարերը տարածված են եղել հնում և հասել մինչև 19-20-րդ դարերը։ Հարսանիքի օրերին ՝ փեսայի տնից հարսի տուն հանդիսավոր երթերի ժամանակ, պսակադրության օրը հարսնացուի տնից եկեղեցի, ապա հարսանքատուն գնալիս, քավորին իր տնից փեսայի տուն ուղեկցելիս կատարել են Ճամփու պարեր։ Լարախաղացին ժամկոչի տուն են ուղեկցել Ճամփու պարով։ Բարեկենդանին, այլ տոնախմբությունների ժամանակ ևս տնից տուն են անցել Ճամփու պարերով։ Ճանապարհ ընկնելուց առաջ զուռնա- դհոլով կատարվել է Կանչի մեղեդի, որն ստացել է քրդերեն անվանում ՝ սար սուբահի(բառացի՝ առավոտի գլուխ)։ Ալաշկերտում ունեցել է պարսկերեն անվանում՝ Սահարի։ Այս մեղեդին սիմֆոնիա է հիշեցնում, տարբեր վայրերում ունի իր մեղեդային ու ռիթմիկ յուրահատկությունները։ Կանչով մարդկանց հավաքելը Գյումրիում անվանել են Նաբահթ զարնել կամ նաբաթ տալ։ Հնում այս մեղեդին նվագել են արևածագին, որից հետո մարտիկները կատարել են վարժանքներ ու ռազմապարեր։ 1
Սար սուբահի կամ Սահարի մեղեդու կատարումից հետո հնչել է մեկ այլ մեղեդի, որը Շատախում անվանել են Նախաճամփհավեն, իսկ Վանում՝ Նախորդ։ Բանասացները նշել են, որ Նախորդը նախանվագ էր, գլխավոր նվագից առաջ կատարվողը, գրական լեզվում՝ նախերգանք։ Սա ևս ժողովրդին հավաքող կանչ էր։ Նախաճամփհավենին հաջորդել է Ճամփհավեն, որը այլ վայրերում ունեցել է տարբեր անուններ՝ Ճամփի պար, Ճամփու խաղ ևն։ Այս ընդհանուր անվանման հետ տարբեր տարածաշրջաններում կիրառվել են տեղեկան անվանումներ՝ Սըվարի Ձիավեն(Վան), Էրկու տակ(Մանազկերտ), Խուրի(խմբով ընթացող բազմություն նշանակությամբ)՝ Խորհրդային Հայաստանի շատ շրջաններում։ 1
Նշանակություն
Ուղեգնացության պարերն ունեցել են ծիսական, հմայական նշանակություն, պահպանել են հնուց եկած չարխափան,պահապանական գործառույթը։ Պարել են սրբավայրեր ուխտի գնալու ճանապարհին, ամառնարոտի ճանապարհին, կանայք՝ կիթի գնալիս, բանջար հավաքելու, դաշտում գարի քաղելու գնալիս, նաև հարսանիքի, մկրտության, Համբարձման ու Բարեկենդանի տոներին։ Ճամփու պարերի ավանդույթն այնքան հին է, որ ժողովրդի մեջ այն պահպանվել է մինչև օրս․ հիմնականում հարսանեկան ծիսերթերի ժամանակ ուղեգնացության պերեր պարելը հաճախ հանդիպող սովորույթ է։ 1
Շատախի Ճամփհավեն
Ուղեգնացության այս պարը կատարվել է մի քանի շարանապարերով։ Բռնել են ճկույթով, ձեռքերը ուսերից ոչ ցածր, իրարից հեռու դասավորությամբ։ Մեղեդու չափը 4/4 է։ Պարպետը կամ վերջապահը ձեռքերին ունենում են թաշկինակ, ձեռնափայտ կամ թուր։ Բարեկենդանի ժամանակ բռնել են ջահ։ Ջահը պատրաստվել է չոր փշերով, խեժոտ փայտով, փայտի ծայրին մոմ ամրացնելով, վերջինը կոչել են նաև Ել մոմու(քամու մոմ)։ Հնում երկարատև երթերի ընթացքում կատարվել են նաև Ճամփու պարերի տարբեր տեքստեր։ Շատախում կատարել են հետևյալ երգերը․ 1
Յա բը հավալե՝ երկու ընկեր, տեքստը քրդերեն է։ Երկու ընկեր 1
Խազալա մըն՝ Իմ այծիկ կամ Ուլիկս Խազալ անունով աղջիկը կանգնել է տան երդիկին, տղան հեռվից գովերգել է, կանչել... 1
Զայնուկե երգի տեքստը քրդերեն է, բայց այս երգի տակ կատարել են հայկական պարեր։ Այս երգերի պարեղանակները կատարել են զուռնա- դհոլով։ Շատախի Ճամփհավեն պարի դասավորությունն ունի մի քանի տարբերակ, դրանք մանրամասն ներկայացրել է Սրբուհի Լիսիցյանը։ Ճամփու պարերին մասնակցել են նաեւ ձիավորներ՝ պարելով թամբերին նստած։ Վանում, Հայոց ձորում այս պարը կոչվել է Սվարի՝ Ձիավեն (սվարել- պարուրվել, ձիավեն- հեծյալի)։ 1
Խրունկ դաղդան ուշանգի
Ապարանի այս Ճամփու պարը ցուցադրել է Ապարանի շրջանի բնակիչ Անգին Աբրահամյանը՝ պարն անվանելով Կռունկ, լեռների զավակ։ Այս պարը պարելիս երբեմն կծիկ են կազմում, ամեն շրջան իր գալարն է կազմում։ Կազմված է փոփոխվող քայլի պարզ շարժումներից՝ առանց այլ պարաքայլերի համատեղման։ Զուռնա- դհոլի նվագակցությամբ պարելիս կատարում են Ղազախի յայլի՝ Ղազախի շուրջպարը։ 1
Ծանդր պսակի պար
Ծանդըր պսակի պարն ու դրա արագ մասը՝ Թեթեւ պսակի պարը կատարում են դեպի աջ ընդհանուր շարժումով։ Ուս ուսի դասավորությամբ, միաշար, կարող է լինել աղեղի ձեւով, բռնվածքը ճկույթներով է, արմունկները՝ ուղիղ անկյան տակ ծալած։ 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Ուղեգնացության պարեր (Հայաստան)”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Ուղեգնացության պարեր (Հայաստան) is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2