The tradition & historical record
4 min read · 2 sourcesHát then là một thể loại dân ca tín ngưỡng của cộng đồng người Tráng, cũng như các dân tộc Tày và Nùng, gắn liền với nghi lễ Then. Hát then thường mang hình thức trường ca, có màu sắc tín ngưỡng, thuật lại cuộc hành trình lên thiên giới để cầu xin Ngọc Hoàng giải quyết những vấn đề của gia chủ. Từ then được cho là cách đọc chệch của từ thiên (Hán-Việt: 天; bính âm: tiān) trong tiếng Tráng, mang nghĩa là "trời". Người Tráng ở Trung Quốc, cũng như người Tày và người Nùng, quan niệm hát then là hình thức tế Trời (tức Ông Trời, hay Ngọc Hoàng sau khi chịu ảnh hưởng của Đạo giáo). 1
Nhạc cụ và lời hát
Âm nhạc là yếu tố xuyên suốt trong các buổi hát then. Thể loại này có nhiều bài bản và làn điệu khác nhau. Dù ở lứa tuổi hay giới tính nào, người Tày, người Nùng – kể cả những người theo tín ngưỡng hay không – đều rất yêu thích nghe hát then. Lời hát then mang tính diễn xướng tổng hợp, kết hợp giữa ca nhạc (đàn tính), múa và diễn xuất. Nghệ sĩ biểu diễn vừa hát, vừa tự đệm, vừa múa và diễn tả nội dung câu hát. Đôi khi, họ còn biểu diễn các trò như nhai chén, dựng trứng, dựng gươm... để tăng tính hấp dẫn và linh thiêng. 1
Các chặng hành trình chính
Mỗi làn điệu then có cách sắp xếp các đoạn khác nhau, nhưng tất cả đều tuân theo một bài bản và cùng hướng đến một kết quả chung. Các chặng điển hình gồm: 1
Lên rừng, lên núi (thượng ngàn). Lên trời để vạn gọi hồn vía từ các phương về. Săn bắt thú rừng về để giải hạn, khao tổ tiên, khao Mẫu Sinh. Vượt "cửa Hải" – cửa ải cuối cùng để đến nơi cần tới (cửa Mẹ Sinh, Ngọc Hoàng...). Hoàn thành nhiệm vụ, hồi binh mã trở về bàn Sơn, bàn Thản. Khao binh (khao quân) và tổ tiên gia chủ (khao lao). Đối với thể loại then Nùng Phàn Slình, hành trình chi tiết thường trải qua các bước sau: 1
Sắp xếp binh mã, chuẩn bị lên đường dâng lễ. Xuất pháp để điều khiển binh lính. Khao binh. Kính thầy, kính pháp. Xê lễ đến Thổ Công. Xê lễ đến Táo Quân. Xê lễ đến tổ tiên gia chủ. Xê lễ đến Nàng Slien (cửa thánh/tiên – chỉ có ở người Nùng; người Tày gọi là cửa Tướng hay cửa Pật). Bắt côn trùng (giống ruồi) để cởi tội, cầu an cho trẻ nhỏ. Đón vía ở cây Lạng, cây Vạt trên trời. Lên chợ Đinh Trung (chợ trời) mua tài lộc. Mượn gậy yêu tinh để săn hươu nai. Qua cầu Khắc, cầu Hai – nơi các linh hồn làm then bị chết oan. Khao binh, săn hươu nai, làm thịt và sắp cỗ (30 cỗ tạp, 40 cỗ chay). Khảm hải – vượt biển để tống sao hạn và vạn gọi vía về. Then Nùng có thêm đoạn hát sli mượt mà để vạn hồn vía. Đến nơi cần đến, giao lễ cho thần linh, hồi binh mã. Theo quan niệm tín ngưỡng, tiếng hát then có sức mạnh chữa bệnh, giải hạn, cầu tài lộc, thể hiện nền văn hóa đa dạng của các dân tộc thiểu số. 1
Tại Trung Quốc
Tại Trung Quốc, hát then của người Tráng phổ biến ở các thành phố/thuộc Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, gồm: Bách Sắc, Hà Trì, Liễu Châu, Quế Lâm, Hạ Châu, Nam Ninh, Lai Tân, Quý Cảng và Ngô Châu. Chất giọng then của người Tráng mượt mà, vang xa, khác biệt so với then tại Việt Nam. 1
Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, năm 2018 có 16 tỉnh/thành tham gia hát then, trong đó trọng tâm là 13 tỉnh miền núi phía Bắc: Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Quảng Ninh, Yên Bái, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu. Ngoài ra, hát then còn xuất hiện tại các tỉnh Đắk Nông, Đắk Lắk và Thành phố Hồ Chí Minh do người Tày và người Nùng di cư. Mỗi vùng có phong cách then riêng: 1
Then Cao Bằng: dìu dặt, tha thiết. Then Lạng Sơn: tươi vui, rộn ràng. Then Tuyên Quang: dồn dập, thúc giục. Then Hà Giang: nhấn nhá từng tiếng. Then Bắc Kạn: nhẹ nhàng như chuyện kể thầm thì. 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Hát then”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Hát then (Rite) is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2
The source record links this tradition to 4 external registers, which can be verified through the citation. 2





