The tradition & historical record
4 min read · 2 sourcesQazax adətləri (qaz. Қазақтың салт-дәстүрі, кәде-салты, әдет-ғұрпы, жөн-жобасы, рәсімі, жөн-жапсары) — Qazaxıstanın mədəni irsinin mühüm tərkib hissəsi. Müasir Qazaxıstan milli dirçəliş və milli dövlətçiliyin bərpası dövrünü yaşamaqdadır. 1
Növləri
Qazaxıstanda çoxsaylı adət-ənənələr mövcuddur və qorunub saxlanılmışdır. Bu ənənələrin bir çoxu ümumi Qazaxıstan coğrafiyası üçün yox, məhz qazax xalqına məxsus xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunmuşdur. 1
Ailə münasibətləri
Qazax mədəniyyətində ailə daxili münasibətlər iyerarxiya və mənşəyə əsaslanan bir neçə mühüm qayda ilə tənzimlənmişdir. Məsələn, yaşca böyük olanlara hörmət göstərilməsi cəmiyyətin təməl dəyərlərindən biri hesab olunmuşdur. "Yeddi ata" (Yeti ata) prinsipi: qohumluq əlaqələrini müəyyən edən mühüm bir institut kimi çıxış etmişdir. Ailə adətlərinə görə, hər bir oğul övladının tərbiyəsi ilə müxtəlif şəxslər məşğul olmuşdur. Bu bölgüyə əsasən, böyük oğul tərbiyə olunmaq üçün baba və nənənin yanına göndərilmişdir, kiçik oğul valideynlərinin yanında qalmış və sonradan bütün ailəyə kömək etmək öhdəliyini daşımışdır. Ortancıl oğul döyüşçü kimi yetişdirilmişdir. O, qılınc oynatmaq, oxatma və digər hərbi sənətləri öyrənmişdir. Beşiyə qoyma (Besikke salu) yeni doğulmuş körpənin ilk dəfə beşiyə uzadılması mərasimidir. Qırxının çıxarılması (Qırqınan şıqaru) körpənin qırx günlük olmasının qeyd edilməsidir. Tusau kesu uşağın ilk addımları ilə bağlı keçirilən mərasimdir. Uşağın ilk addımını atdığı yurda aulun ən yaşlı və hörmətli şəxsi dəvət olunmuş, o, uşağın ayaqlarına bağlanmış xüsusi ipləri bıçaqla kəsərək körpənin yolunun açıq olmasını rəmzi şəkildə ifadə etmişdir. Atqa otırqızu uşağın əlinə qamçı və nizə verilərək ata mindirilməsi mərasimidir. Qazaxlarda dəfn prosesi şəxsin mənsub olduğu nəsil və ya jüz prinsiplərinə uyğun olaraq icra edilmiş, məzarlar buna əsasən qruplaşdırılmışdır. 1
Qonaqpərvərlik
Qazaxlar olduqca qonaqpərvər xalq hesab olunmuş, qonaq qəbul etmək onlar üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən bir fəaliyyətə çevrilmişdir. Qonaq böyük səmimiyyətlə qarşılanmış, evin ən hörmətli yerində əyləşdirilmiş və evdəki ən yaxşı nemətlərlə qonaq edilmişdir. Mərasim qaydalarına uyğun olaraq, qonağa ilk növbədə qımız, şubat və ya ayran təqdim olunmuşdur. Daha sonra südlü və ya qaymaqlı çay, onun yanında isə baurşak, kişmiş, irimşik və qurd verilmişdir. Çay süfrəsindən sonra süfrəyə at və ya qoyun ətindən hazırlanmış müxtəlif qəlyanaltılar — qazı, şujuq, jal, jaya, sur-et, karta və qabırğa gətirilmişdir. Hər bir süfrədə buğda unundan hazırlanmış kökələrin olması mütləq hesab edilmişdir. İstənilən dəstərxanın bəzəyi və qazaxların ən sevimli təamı həmişə "et" (qazaxsayağı ət) hesab olunmuşdur. Bişirilmiş ət, bir qayda olaraq, iri və doğranmamış tikələr şəklində süfrəyə verilmişdir. Ev sahibi əti doğrayaraq hər bir qonağa dadlı tikələr təqdim etmişdir: çanaq sümüyü və incik sümüyü hörmətli ağsaqqallara, döş hissəsi kürəkənə və ya gəlinə, boyun fəqərəsi isə gənc qızlara verilmişdir. Ən hörmətli qonağa isə ev sahibi tərəfindən xüsusi üsulla hazırlanmış qoç başı təqdim edilmişdir. Qonaq, qədim adətlərə uyğun olaraq, ağsaqqallara, uşaqlara, yaxın və uzaq qohumlara hörmət nümayiş etdirən xüsusi ritualı icra edərək, həmin başı iştirakçılar arasında bölüşdürmüşdür. Müasir dövrdə ziyafətlərin forması dəyişsə də, qədim qonaqpərvərlik qanunları öz mahiyyətini qoruyub saxlamışdır. 1
Adətlərə münasibət
Qazaxıstanda milli adət-ənənələrə münasibət olduqca ciddidir və bu amil dövlət siyasətinin müxtəlif istiqamətlərində özünü büruzə vermişdir: Beynəlxalq və dövlət prinsipləri baxımından ənənə faktoru Qazaxıstanın ATƏT-dəki sədrliyinin şüarını təşkil edən dörd "T" prinsipindən biri olmuşdur. Milli Birliyin Doktrinası da məhz bu prinsiplər əsasında formalaşdırılmışdır. Milli dirçəliş prosesi baxımından 11 oktyabr 1997-ci il tarixində ölkə Prezidentinin "Qazaxıstan 2030" müraciətində şovinizm və milliyyətçiliyin hələ tam unudulmadığı, lakin etnofobiyanın kəskin şəkildə azaldığı qeyd olunmuşdur. Bu dövrdə qazax adət-ənənələrinin və dilinin dirçəliş prosesi təbii bir hal kimi qəbul edilməyə başlanmışdır. Bununla belə, Qazaxıstanda təkcə qazaxların yox, ölkədə məskunlaşmış digər etnosların da ənənələrinə dəstək verilməkdədir. Bu məqsədlə Qazaxıstan Xalqı Assambleyası təsis edilmişdir ki, onun əsas vəzifəsi Qazaxıstan Respublikasında yaşayan bütün etnosların mədəniyyətinin, dillərinin, tarixinin və adət-ənənələrinin inkişafına şərait yaratmaqdır. Xarici siyasi vəzifələrin işlənib hazırlanmasında tarixi ənənələr və iqtisadi imkanlar mühüm rol oynamışdır. Dövlət başçısı tərəfindən müəyyən edilən bu öncəliklər Qazaxıstanın xarici siyasət konsepsiyasında da öz əksini tapmışdır. Eyni zamanda, Qazaxıstan parlamentinin deputatları müasir filmlərdəki təsvirlərə münasibət bildirərək milli ənənələrin qorunması məsələsini diqqətdə saxlamışlar. 1
Əlavə ədəbiyyat
Исаева Е. Л. Средняя Азия. — М.: ООО ТД «Издательство Мир книги», 2009. — 224 с.: цв. вкл. 16 с. — (Серия "Обычаи народов мира) ISBN 978-5-486-03380-3 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Qazax adətləri”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Kazakh traditions is overview about traditions in Kazakhstan, according to the structured record cited below. This entry was generated automatically from that record and has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2





