The tradition & historical record
5 min read · 2 sourcesLuilak of Looilak is een folkloristische viering die wordt gehouden op de zaterdag voor Pinksteren. De traditie wordt in vooral de Nederlandse provincie Noord-Holland en in mindere mate in Zuid-Holland gevierd. Van oorsprong wordt tijdens Luilak in de vroege morgenuren (in de nacht van vrijdag op zaterdag) door kinderen veel lawaai gemaakt om langslapers en telaatkomers wakker te maken en te bespotten. 1
Geschiedenis
Ondanks dat de viering met pinksteren samenvalt is deze niet christelijk gebonden. Er wordt vrij algemeen van uitgegaan dat het een viering is met een Friese oorsprong. Er zijn overeenkomsten met andere vieringsdagen zoals 1 april en Sint Thomasdag (21 december) waarbij ook langslapers worden gespot. Over de symboliek en de herkomst van het feest bestaan verschillende interpretaties, maar de viering komt hoogstwaarschijnlijk voort uit de traditie dat de langslaper, degene die het laatst uit bed kwam, op de zaterdag voor Pinksteren de anderen uit het gezin of de familie op "luilakbollen" (warme broodjes met stroop) moest trakteren. Later zou dat wekken overgenomen zijn door straatjongens die in groepjes rondtrokken en rumoer maakten. Ook sleepten ze spullen en dode dieren mee die aan de dichte deuren werden gebonden. Van de zestiende en zeventiende eeuw is bekend dat de viering al op de vrijdagavond na zonsondergang begon, en dan tot de volgende avond duurde. Niet zelden vochten de straatjongens met elkaar of tegen mannen. Keuren uit die tijd melden ook verboden ten aanzien van Luilak. In de achttiende eeuw verschuift het begin van Luilak dieper de nacht in. Aan het einde van de negentiende eeuw werd luilakviering ontmoedigd. Zo riep de burgemeester van Wormerveer in 1884 op om het luilak vieren tegen te gaan. Rond de jaren 1880s tot 1930s verdween Luilak steeds meer naar de vergetelheid. 1
Opleving medio 20e eeuw
Net voor de oorlog in de jaren 1930s, probeert men te traditie weer terug te laten opleven, en begint het vieren met ongeregeldheden weer terug in het nieuws te komen. Volgens De Telegraaf worden 103 arrestaties verricht op 7 mei 1944. Echter lijkt dit vooral te komen door een strenger optreden na de tijd van stimulatie van de viering: 1
Voorheen streken de autoriteiten nog wel eens met den hand over het hart als op den Zaterdag voor Pinksteren met veel rumoer het luilakvieren werd ingezet. Toen de folkloristische beteekenis echter zozeer op den achtergrond geraakte dat de kinderen zelfs geen luilak-liedje meer kenden zag de overheid er terecht nog maar baldadigheid in. 1
Na 1965 wordt het feest weer steeds meer gevierd. Opvallend is dat sindsdien ook de nadruk weer lag op het lawaai maken. Naast belletje trekken (waarbij dan de avond ervoor preventief de bel wordt afgezet) dat al sinds het begin van twintigste eeuw veel gedaan werd, begon men ook fietsen met ratels (fietskleppers) of fietssirenes uit te rusten, of oude bussen, pannen of blikjes achter de fiets aan te slepen. Vroeger werd dit bijvoorbeeld gedaan met een al dan niet zelfgemaakte kar. Ook het bekladden van ramen of andere zaken kwam weer terug. Dit gebeurde vroeger vaak met boter, zeep en krijt. Later werd er naast zeep en boter ook meel en eieren gebruikt en werden wc-rollen over boomtakken gegooid om deze te "versieren". 1
Verspreiding
Luilak wordt grofweg gevierd in het gebied tussen Texel en Delft in het westen van Nederland. De mate waarin het wordt gevierd verschilt echter sterk binnen het gebied, rond Leiden is het fenomeen nauwelijks bekend, terwijl rond Alphen aan den Rijn, Delft en Gouda het fenomeen Luilak beter bekend is. Buiten deze kernregio wordt Luilak van oudsher in en rond Gorinchem, Raamsdonksveer, Made en Zevenaar gevierd. Verder zijn er van Luilak afstammende tradities, zoals de afgeleide luilakbloemenmarkt in de steden Utrecht, Haarlem en Almere. In Almere kwam de luilaktraditie tot leven door verhuizing van vele Amsterdammers naar Almere rond 1980. De viering kent een sterke traditie rond Amsterdam. In de andere gebieden is de viering door de eeuwen heen met vlagen wel en niet gevierd. De grootste dip was rond de eeuwwisseling (circa 1900). Rond de oorlog (tussen 1940–1965) begon het weer langzaam op te leven. Alleen in Amsterdam en de Zaanstreek werd het toen nog uitgebreid gevierd. Na 1965 wordt het echter ook weer in andere gebieden uitgebreider gevierd. 1
Gebruiken
Het verschilt per stad en dorp hoe laat Luilak aanvangt. In sommige plaatsen begint het al kort na middernacht, maar in andere woonplaatsen, zoals rond Amsterdam, pas na vier uur. Vanzelfsprekend verschilt het meedoen naar leeftijd. Jongeren starten vaak eerder met Luilak dan kinderen tussen de 9 en 14 jaar. Ook de gebruiken bij Luilak verschilden en verschillen nog altijd per plaats. 1
Kattenkwaad en lawaai
In Amsterdam en omstreken werd Luilak in de 20ste eeuw gevierd door de jeugd met het uithalen van kattenkwaad en maken van lawaai in de nachtelijke uren om zo de spot te drijven met (uit)slapers; de luilak. Voorbeelden zijn belletje trekken, fikkie stoken, lawaai maken met blikken en pannen, en toiletpapier al gooiend afrollen over de bomen in de tuin van het lokale bestuur. 's Ochtends vroeg op de zaterdag voor Pinksteren konden warme 'luilakbollen' ("zo groot als een kwart kadetje") worden gehaald bij de lokale bakkers. De luilakvuren zoals men die kent rond Amsterdam en de Zaanstreek hebben een mindere verspreiding in het heroverde luilakgebied. Bovenop zo'n vuur zat vaak de Jan Luilak. Enkele dorpen en volksbuurten hebben deze luilakvuren gebruikt als middel om vandalisme tegen te gaan, door dit vuur als evenement te organiseren als alternatief voor de viering. 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Luilak”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
luilak is Dutch holiday tradition, according to the structured record cited below. This entry was generated automatically from that record and has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2
The source record links this tradition to 2 external registers, which can be verified through the citation. 2





