The tradition & historical record
5 min read · 2 sourcesKielich królewski z Trzemeszna, właśc. kielich tzw. królewski z Trzemeszna, zw. także drugim kielichem Dąbrówki – srebrny, częściowo złocony kielich z około 1180 roku. Przypisywany różnym środowiskom artystycznym: mozańskiemu, polskiemu, środkoworeńskiemu, angielskiemu. Cechy stylistyczne wskazują na związki z malarstwem miniaturowym kręgu klasztornego Regensburg-Prüfening i z tamtejszą ikonografią typologiczną. W kościele kanoników regularnych w Trzemesznie przechowywany był do 1941 lub 1942, potem wywieziony został do Niemiec przez hitlerowskie władze okupacyjne, odzyskany przez władze polskie w 1946. W 1958 został zwrócony Kościołowi katolickiemu w Polsce. Przechowywany jest w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie (nr. inw. 43). Na stopie oraz czaszy znajduje się dwanaście trybowanych scen z Ksiąg Samuela i Ksiąg Królewskich. Wymiary: wysokość 15,8 cm; średnica stopy 13,1 cm; średnica czaszy 12,1 cm. 1
Opis i historia kielicha
Jednym z najbardziej znamienitych przykładów rzemiosła artystycznego zgromadzonego w polskich zbiorach, szczególnie w dziedzinie złotnictwa, jest tzw. II romański kielich trzemeszeński datowany zgodnie przez większość badaczy na drugą połowę XII wieku. Nie jest znany autor samego obiektu ani również twórca scenariusza ikonograficznego, który notabene nie znajduje swojego odpowiednika wśród innych zachowanych egzemplów sztuki złotniczej wieku XII, co nie jest bezpośrednim dowodem na wyjątkowość owego kielicha mszalnego, lecz na to, że nie zachowało się wiele wyrobów z okresu romańskiego. Trzemeszeński skarb jest ewenementem nie tylko Polskim, ale również na skalę światową. Autor obiektu pozostaje nieznany, tak samo miejsce wykonania kielicha – i choć złotnictwo na ziemiach polskich uprawiane było nawet w czasach prahistorycznych – nie ma jednak pewności, czy złotnicze wyroby wykonywane były na miejscu, czy pochodziły z importu, np. z Nadrenii, znad Mozy, z Ratyzbony etc. Kwestia fundatora również nie jest jasna. Wedle legendy, której źródeł szukać należy co najmniej w wieku XVI, fundatorką Kielicha Królewskiego oraz drugiego, niellowanego kielicha i pateny miała być pierwsza żona Mieszka I, czyli Dąbrówka Przemyślidka (965–977) – czeska księżniczka, która miała swój udział w chrystianizacji Polski. Już sama data jej śmierci wyklucza możliwość tego, iż była ona fundatorką skarbów złotnictwa. Świechowski wyznacza innego ofiarodawcę – miał nim być Mieszko III Stary (ewentualnie członek jego rodu). Jest to jednak hipoteza. 1
Przeznaczenie
Wśród uczonych istnieją wątpliwości, czy vasa sacra tak sporych rozmiarów z dalece indywidualnym programem ikonograficznym mogło być używane do celów codziennych nabożeństw. Świechowski domyśla się, że ów naczynie liturgiczne mogło służyć do przechowywania oleju w czasie sakry królewskiej. Przy jego założeniu, że kielich mszalny ufundował Mieszko III, hipoteza nabiera sensu – odpowiadałoby to wówczas aspiracjom politycznym władcy. Nie ma jednak żadnych dokumentów, które mogłyby ją potwierdzić. Skubiszewski natomiast sądzi, że był to po prostu kielich mszalny używany w czasie świątecznym lub wyjątkowym, a wydarzenia z dziejów proroków i królów powinno się odczytywać tak jak sugeruje to łaciński napis na nodusie jako zapowiedź zbawienia w Chrystusie. 1
Współczesne losy kielicha
Tzw. Kielich Królewski z Trzemeszna jest przechowywany w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie wraz z niellowanym kielichem i jego pateną. Zachowany jest w dość dobrym stanie, choć w czasie reperacji w 1854 r. (tak datuje to zajście Skubiszewski; nie zachował się bowiem żaden dokument potwierdzający dokładną datę ingerencji w zabytek) został zniszczony (oraz skopiowany) napis z wieku XVII, który umieszczono na odwrotnej stronie stopy naczynia. Wiązał się on bezpośrednio z legendami o rzekomej fundacji kielicha przez Dąbrówkę, a brzmiał: Serenissima Dąbrowha (sic) Ecclaesie (sic) Tremesnensis (sic) obtulit 965. Podczas owej reperacji przerobiono również stopę. Nadano jej nieco bardziej płaski kształt i przycięto górną krawędź dolnego rzędu dekoracji reliefowej. Kielich eksponowano na najważniejszych wystawach dotyczących średniowiecznej sztuki sakralnej w Polsce, m.in. w 2020 roku na Wawelu w Krakowie (wystawa: Skarby epoki Piastów. Wystawa w 700. rocznicę koronacji Władysława Łokietka) oraz w 1999 roku na Zamku Królewskim w Warszawie (wystawa: Ornamenta Ecclesiae Poloniae. Skarby sztuki sakralnej – wiek X–XVIII). Po obu wystawach pozostały katalogi, a wystawa krakowska z racji niestabilnej sytuacji epidemiologicznej została przetworzona do postaci cyfrowej i udostępniona na oficjalnej stronie Zamku Wawelskiego. 1
Bibliografia
Badach A., Kafel J., Mrozowski P., Połujan K., Ornamenta Ecclesiae Poloniae: skarby sztuki sakralnej wiek X-XVIII, = sacred art treasures X-XVIII century: Zamek Królewski w Warszawie, 15 maja – 8 sierpnia 1999, Warszawa 1999, s. 23–54. Bochnak A., Pagaczewski J., Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków, 1959, s. 9–15. Chmarzyński G., Eckhardt J., Iwanoyko E., Rzemiosło artystyczne, [w:] Sztuka polska czasów średniowiecznych, red. G. Chmarzyński, Warszawa 1953, s. 60. Dobrzeniecki T., Królewski kielich koronacyjny z Trzemeszna (opracowanie wstępne), [w:] Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, Warszawa 1991, s. 241–250. Dolczewska B., Dolczewski Z., Rzemiosło artystyczne w Wielkopolsce. Piękne przedmioty i ozdoby, Poznań 2011, strony nienumerowane. Freus P., Kielich Królewski z Trzemeszna, [artykuł na stronie internetowej www.culture.pl, listopad 2009 r.], https://culture.pl/pl/dzielo/kielich-krolewski-z- trzemeszna [dostęp 2023-01-20]. Kębłowski J., Dzieje sztuki polskiej, panorama zjawisk od zarania do współczesności, Warszawa 1987, s. 39. Mroczko T., Polska sztuka przedromańska i romańska, Warszawa 1988, s. 167–173. Pietrusińska M., Katalog i bibliografia zabytków, [w:] Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki (Dzieje sztuki polskiej, t. I), Warszawa 1972, s. 770–771. Samek J., Polskie złotnictwo, Wrocław 1988, s. 12. Samek J., Dzieje złotnictwa w Polsce, Warszawa 1993, s. 7. Semkowicz W., Rocznik tzw. świętokrzyski dawny, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny”, t. LIII, Kraków 1910, s. 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Kielich królewski z Trzemeszna”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Royal chalice from Trzemeszno is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2





