The tradition & historical record
6 min read · 2 sourcesHet schoentje zetten is een traditie binnen het sinterklaasfeest waarbij kinderen 's avonds hun schoen plaatsen. De volgende dag vinden de kinderen dan wat lekkers of een ander klein cadeau in hun schoen. Het gebruik vindt plaats op de dag dat Sinterklaas in het land is aangekomen (de eerste zaterdag na 11 november). Op andere plaatsen is het gebruikelijk dat de schoen wordt gezet op de avond van 5 december. Het schoenzetten behoort tot de oudste nog levende gebruiken rond Sint-Nicolaas. Achter deze eenvoudige gewoonte gaat echter een geschiedenis schuil van ruim duizend jaar, waarin christelijke heiligenverering, middeleeuwse folklore, offergebruiken en symboliek samenkomen. 1
Gebruik
Traditioneel wordt de schoen bij de haard gezet, vanuit de gedachte dat Piet vanaf het dak door de schoorsteen naar binnen komt. Ook een kachel kan als zodanig worden gebruikt, met het idee dat Piet de cadeautjes door de kachelpijp in de schoenen gooit. In woningen zonder schoorsteen wordt de schoen veelal gezet voor de verwarming, bij de voordeur, bij de achterdeur of bij een raam dat open kan. In het laatste geval wordt dit raam dan ook vaak een stukje open gezet met de gedachte dat Piet de cadeaus er makkelijk doorheen kan gooien. Vaak is het zo dat de ouders de kinderen waarschuwen door te zeggen dat Sinterklaas 's nachts langs zal komen om cadeautjes te brengen. Op deze manier weten ze dat ze 's avonds hun schoen kunnen zetten. Het wordt op prijs gesteld als de kinderen iets terugdoen. Daarom leggen ze vaak een tekening voor Sinterklaas en de Pieten in de schoen, of een wortel, hooi of suikerklontjes voor de schimmel van Sinterklaas. Ook zingen zij een of meerdere sinterklaasliedjes bij de schoen om Sinterklaas te verwelkomen. De volgende ochtend, na ontvangst van hun cadeau, zeggen ze een dankwoord in de haard "Dank u wel Sinterklaas!" Een voorbeeld van een sinterklaasliedje waarin het schoenzetten een rol speelt is Sinterklaas Kapoentje, gooi wat in mijn schoentje, gooi wat in mijn laarsje, dank u Sinterklaasje. Andere voorbeelden zijn: ’k Zet vanavond mijn schoentje neer, bij de schoorsteen..., Wat heb jij in je schoen gelegd?, Bij de grote schoorsteen, Sinterklaas is jarig, ik zet mijn schoen vast klaar, Daar staat bij de kachel een schoentje, O, kom er eens kijken wat ik in mijn schoentje vind en Klein schoentje zwart. Bij stoute kinderen werd soms gesuggereerd dat men een roe, steenkool of zakje zout in de schoen zou krijgen. 1
Legende
Het vullen van de schoenen en het gooien van strooigoed (soms door deur of raam) zou teruggrijpen op een Sint Nicolaas-legende. Volgens een van de bekendste Nicolaaslegenden leefde er een verarmde vader met drie dochters. Hij kon geen bruidsschat betalen. Zonder bruidsschat hadden de dochters nauwelijks kans op een huwelijk en dreigden zij volgens de overlevering in slavernij of een andere ellendige situatie (zoals prostitutie) terecht te komen. Toen Nicolaas van Myra hiervan hoorde, besloot hij anoniem te helpen. Hij wierp 's nachts zakjes goud in het huis. Volgens sommige versies kwamen de goudstukken via een open raam binnen. In andere versies belandde een zak goud in een kous of schoen die bij het vuur lag te drogen. Het goud gaf de dochters de mogelijkheid een zelfstandig leven op te bouwen. Daarom werd Sint-Nicolaas niet alleen patroonheilige van kinderen maar ook van jonge vrouwen, armen en mensen in nood. 1
Geschiedenis
In de Nederlanden zet men vanaf ten minste de 15e eeuw de schoen. In eerste instantie gebeurde dat in de kerk en was de opbrengst voor de armen. Uit archiefstukken blijkt dat vanaf 1427 in de Nicolaïkerk in Utrecht schoenen werden gezet op 5 december, pakjesavond. Rijke Utrechters legden wat in de schoenen en de opbrengst werd verdeeld onder de armen op 6 december, de officiële sterfdag van de Heilige Nicolaas. Uit de 16e eeuw bestaan beschrijvingen van het schoen zetten door kinderen in de huiskamer. De oudste vermelding van het klaarzetten van hooi voor het paard vinden we terug in een boek van een dominee uit Gouda uit 1658. Dominee Sceperus schenkt ons een bevestiging dat het sinterklaasfeest in zijn tijd binnenskamers gevierd werd op een manier die wij ook nu nog kennen. In de woorden van Sceperus: De ouders maecken haeren onnooselen wichters wijs, dat Nicolaus, des avonts ende des nachts voor sijnen heyl[ighen] dach, allenthalven daermen hem alsdan aenroept, komt ter schoorsteen ingereeden, en den kinderen meede brengt, en in de schoenen steeckt veele snoeperyen van appelen, nooten, koecken, vijgen, rosijnen, suycker, gelt, gout, silver, neevens aller hande kindertuych, en poppegoet. De onnoosele kinderen bestroyen de caemer in welcke sy de comste van St. Niclaes verwachten, met stro, hoy en haever, opdat het peert van desen H. Man, komende te post gereeden, wat pleysteren en daervan eeten sou. Kunstschilder Jan Steen heeft in de 17e eeuw de sinterklaasochtend op twee schilderijen vastgelegd. Daarop is ook goed te zien wat de kinderen in hun schoen kregen. Vaak was dat naast speelgoed verschillende soorten snoepgoed zoals speculaas, kruidnoten, pepernoten, borstplaat, chocoladeletters, taaitaaipoppen en marsepein. 1
Folklore rondom mindwinter
Veel Europese midwintertradities kenden al vóór de kerstening nachtelijke bezoekers die geschenken of zegeningen konden brengen. Voorchristelijke winterfeesten draaiden vaak om vruchtbaarheid, overvloed, bescherming tegen de winter en voorspoed voor het nieuwe jaar. Noten, appels en vruchten die later in schoenen verschenen waren belangrijke symbolen van overvloed en vruchtbaarheid. Ook de roe was een symbool voor vruchtbaarheid. Voorbeelden: 1
Odin/Wodan in Germaanse tradities. Perchta in Alpengebieden. Holda in Midden-Europa. Grýla in de IJslandse folklore. Befana in de Italiaanse folklore. Deze figuren trokken tijdens de donkerste periode van het jaar door de lucht of over het land (Wilde Jacht) en konden mensen belonen of straffen. De Sint-Nicolaas-folklore verving in veel regio's de folklore rond dergelijke oudere figuren deels, of nam bepaalde kenmerken ervan over (syncretisme). 1
Scholen en commercie
Ook winkeliers en openbare gelegenheden bieden de mogelijkheid eenmaal gedurende de sinterklaastijd de schoen te zetten. Hierbij wordt meestal gebruikgemaakt van een papieren schoentje. Soms is het ook mogelijk om een oude schoen in te leveren die je dan de volgende dag terugkrijgt met een cadeautje erin. Soms wordt dan in de winkel een kartonnen schoorsteen geplaatst waarbij de schoen kan worden geplaatst. 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Schoen zetten”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Schoen zetten is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2
The source record links this tradition to 2 external registers, which can be verified through the citation. 2





