Xapsaqay (saxa хапсаҕай — cəld, bacarıqlı, güclü) — Yakutlara məxsus milli güləş növü.
01 · What it is
Living Tradition
Documented cultural tradition on record; family classification awaits an editor.
02 · Where & name
Russia
Written in its own script on record as хапсагай.
03 · How it is doing
□□□□ (Not yet assessed)
Documented in open cultural records, but no cited field assessment of its current vitality has been added here yet.
04 · Proof & reuse
2 cited sources
Every claim links to a public record below. Free to quote, teach, and share under CC BY-SA 4.0.
Chapter Takeaways
EtmalogiyaBu idman növünün adının müxtəlif etimalogiyası vardlr.
TarixiXapsaqay qədim tarixə malikdir.
QaydalarıPəhləvanlar tuman geyinərək yarışırlar.
Xapsaqay və sərbəst güləşSərbəst güləşlə məşğul olan yakutlar çox zaman uşaqlıqda Xapsaqay qaydaları ilə güləşirdilər.
Common Questions Answered on Record
What is Xapsaqay and what does it mean?
Xapsaqay (saxa хапсаҕай — cəld, bacarıqlı, güclü) — Yakutlara məxsus milli güləş növü. In local script on record, it is written хапсагай. Documented cultural tradition on record; family classification awaits an editor.
Where did Xapsaqay originate and where is it practised?
Sources on this page place Xapsaqay in Russia.
Is Xapsaqay still practised today and what is its cultural significance?
□□□□ (Not yet assessed): Documented in open cultural records, but no cited field assessment of its current vitality has been added here yet. Bu idman növünün adının müxtəlif etimalogiyası vardlr.
How do I cite or reference Xapsaqay in research and Wikipedia?
Cite as: "Xapsaqay." folkroom, https://folkroom.org/art-forms/xapsaqay, text CC BY-SA, with attribution.
Xapsaqay — folkroom Archival DossierCanonical URI: https://folkroom.org/art-forms/xapsaqayScan QR code for primary sources, interactive World Atlas coordinates, and CC BY-SA 4.0 citation files (.bib / .ris).
The tradition & historical record
3 min read · 2 sources
Xapsaqay (saxa хапсаҕай — cəld, bacarıqlı, güclü) — Yakutlara məxsus milli güləş növü. 1
Etmalogiya
Bu idman növünün adının müxtəlif etimalogiyası vardlr. N. S. Qriqoryevin fikirinə görə yakutların frazoloji birləşmələr lüğətinə nəzər yetirsən onda xapsa (ovlaaq, tutmaq, yapışmaq) və qədim monqol müraciət etiketi olan bəy sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. «tut və hərəkət elə» mənasını verir. «Yakutların ətraflı lüğətində» xapsabay (хапсаҕай) kimi deyilir. Xap cəld və güclü, sabay isə at və tulla mənasını verir. 1
Tarixi
Xapsaqay qədim tarixə malikdir. Bu idman növünün qaydalarının nə zaman yaranması bəlli deyil. Yakutların olonxo əsatirinə görə «orta dünya» bahadırının «qara qüvvələrin» üzərində qalibiyyəti məhz 'Xapsaqay fəndi ilə qalib gəlmişdir. Ustalıq və hazırlıq yolları hər ailə tərəfindən qorunur və sirr saxlanııırdı.
Döyüş növü haqqında ilk yazılı məlumat Herhar Fridrix Millerə məxsusdur. O, 31 may 1737-ci ildə Yakutskdan 14 verst aralıda yerləşən ərazidə baş tutmuş yarışlar haqqınnda məlumat vermişdir. Sonrakı məlumatlar isə Böyük Şimal Ekpedisoyası zamanı İohan Qmelin və Aleksandr Bestujevə aiddir.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində bu idman növünün bütün indiki Yakutiya ərazisində yenidə canlanmışdır. 1932-ci ildə ilk rəsmi yarışma keçirilmişdir. Bunfan sonra daimi yarəşlar təşkil edilir. 1944 iildən sonra isə artıq qadınlarda muxtariyyat spartakiyadalarda iştirak edirlər.
Sovelər dönənində 18-25, 35-40, 40-45 və 45-dən yuxarı yaşlı kişilərin yarışması keçirilmişdir
25 oktyabr 2010-cu ildən FILA tərəfindən milli güləş kimi qeydə alınmışdır. 1
Qaydaları
Pəhləvanlar tuman geyinərək yarışırlar. Geyim əsasən Sığın dərisindən olur və qurşağa qədər uzanır. Əvvəllər yarışlar açıq olaq sahələrində keçirlirdi. İndi isə yarışlar diametri 10 metr olan döşəklərdə keçirilir.
Ayağını və ya əlini döşəkdən kənara qoyan idmançı 1 cərimə xalı alır. Güləş yalnız ayaq üstə keçirilir. Parter vəziyyəti deyilən bir anlayış yoxdur.
Bədənin əl və ya ayaq nahiyyəsi istisna digər hissəsinin yerə dəyməsi məğlubiyyat anlamına gəlir.
Güləş 10 dəqiqə çəkir. 5 dəqiqə çəkən yarışmada qalib gələn olmasa əlavə 5 dəqiqə artırılır. Aşağı yaş qrupları üçün isə +4 dəqiqə artırılır. Əsasən 53, 58, 64, 72, 80 və 80-dən yuxarı çəki dərəcələri üzrə yarışmalar keçirilir. 1
Xapsaqay və sərbəst güləş
Sərbəst güləşlə məşğul olan yakutlar çox zaman uşaqlıqda Xapsaqay qaydaları ilə güləşirdilər. Buna misal kimi Roman Dmitriev və Pavel Piniqin ilk əvvəllər Xapsaqay öyrənirdilər. Roman Dmitriev Tiflisdə keçirilən yarışda məhz Xapsaqaya aid fənd ilə rəqibininə qalib gəlmişdir 1
Mənbə
Mandzyak А. S., Аrtyomenko О. L. Dünyada milli güləş növlərinin ensiklopediyası. Minsk, 2010 il 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “Xapsaqay”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Xapsaqay is recorded in open cultural data. The structured record cited below does not describe the practice, and this entry has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2
The source record links this tradition to 1 external register, which can be verified through the citation. 2