The tradition & historical record
5 min read · 2 sourcesकोकणातील त्रिपुरारी पौर्णिमा (थोरली देव दिवाळी) हा कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या पौर्णिमेला साजरा केला जाणारा धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सव आहे. या दिवसाला त्रिपुरी पौर्णिमा असेही म्हणतात. या उत्सवाचा संबंध भगवान शिवाने त्रिपुरासुराचा वध केल्याच्या पौराणिक कथेशी जोडला जातो. पौराणिक कथेनुसार, त्रिपुरासुराचा वध भगवान शिवाने कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी प्रदोषकाळी केला. या विजयानंतर लोकांनी दीपोत्सव करून त्रिपुरसंहाराचा आनंद व्यक्त केला, अशी परंपरा सांगितली जाते. लिंगपुराण, पद्मपुराण, मत्स्यपुराण, शिवपुराण आणि महाभारत यांसारख्या ग्रंथांमध्ये या कथेशी संबंधित वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. या पौराणिक पार्श्वभूमीमुळे कार्तिक पौर्णिमेला दीपप्रज्वलन आणि दीपदान करण्याला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. कोकणात त्रिपुरारी पौर्णिमेचा उत्सव प्रामुख्याने देवस्थानांतील दीपप्रज्वलन, दगडी दीपमाळा उजळविणे आणि सामूहिक धार्मिक कार्यक्रमांशी संबंधित आहे. कार्तिक पौर्णिमेच्या रात्री घरे आणि गावातील देवळे, विशेषतः शिवमंदिरे, मातीच्या दिव्यांनी उजळविण्याची प्रथा १९१५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या Folk-Lore Notes, Volume II: Konkan या लोकसाहित्यविषयक ग्रंथात नोंदविण्यात आली आहे. या ग्रंथातील नोंदीनुसार, भगवान शिवाने त्रिपुरासुराचा वध करून मिळविलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ कार्तिक पौर्णिमेच्या रात्री मंदिरांमध्ये मातीचे दिवे लावले जात असत. कोकणातील या उत्सवाच्या स्थानिक स्वरूपाचे तपशीलवार वर्णन १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत १९६६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या Kunkeri Village Survey Monograph या अहवालात आढळते. 1
त्रिपुरारी पौर्णिमेची धार्मिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
त्रिपुरारी पौर्णिमा ही हिंदू पंचांगानुसार कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या पौर्णिमेला येणारी धार्मिक तिथी आहे. तिला त्रिपुरी पौर्णिमा असेही म्हणतात. या तिथीचा संबंध भगवान शिवाने त्रिपुरासुराचा वध केल्याच्या पौराणिक कथेशी जोडला जातो. त्रिपुरासुराचा संहार केल्यानंतर लोकांनी दीपोत्सव करून आनंद व्यक्त केला, अशी धार्मिक आख्यायिका आहे. काही प्रदेशांत या दिवसाला ‘देव दिवाळी’ किंवा ‘थोरली दिवाळी’ असेही संबोधले जाते; मात्र या नावांचा वापर सर्वत्र समान असल्याचे मानता येत नाही. 1
त्रिपुरासुर वधाची पौराणिक कथा
पौराणिक कथेनुसार, त्रिपुर नावाच्या दैत्याने आपल्या दुष्ट कृत्यांनी देवदेवतांना त्रास दिला होता. त्याचा बंदोबस्त करण्यासाठी भगवान शंकराने त्याच्याशी युद्ध केले आणि कार्तिक महिन्यातील पौर्णिमेला प्रदोषकाळी त्याचा वध केला. या घटनेला ‘त्रिपुरसंहार’ असे म्हटले जाते. त्रिपुरसंहारानंतर लोकांनी दीपोत्सव करून आनंद व्यक्त केला, अशी कथा त्रिपुरी पौर्णिमेच्या धार्मिक परंपरेचा आधार मानली जाते. त्रिपुरासुराच्या वधाची कथा विविध पुराणग्रंथांत काही तपशिलांच्या फरकाने आढळते. मराठी विश्वकोशात या कथेसाठी लिंगपुराण, पद्मपुराण, मत्स्यपुराण, शिवपुराण आणि महाभारत यांचा उल्लेख केला आहे. या कथेशी संबंधित स्मरणोत्सव म्हणून कार्तिक पौर्णिमेला दीपप्रज्वलन करण्याची प्रथा रूढ झाली. 1
कार्तिक पौर्णिमेचे धार्मिक महत्त्व
हिंदू धार्मिक परंपरेत कार्तिक पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी स्नान, दान, देवपूजा आणि दीपदान करण्याचे धार्मिक महत्त्व सांगितले जाते. घरोघरी तसेच शिवमंदिरांसह इतर देवालयांत दीपोत्सव केला जातो. मंदिरांच्या परिसरातील दगडी दीपमाळा दिव्यांनी उजळविणे आणि नदीच्या पात्रात प्रज्वलित दिवे सोडणे हे या दिवसाशी संबंधित धार्मिक आचार आहेत. शिवाची पूजा, त्याच्यासमोर दिवे लावणे आणि दीपपात्रांचे दान करणे यांचाही या तिथीच्या व्रतपरंपरेत समावेश आहे. काही ठिकाणी या पौर्णिमेला ‘देव दिवाळी’ किंवा ‘थोरली दिवाळी’ अशी स्थानिक नावे वापरली जातात. या नावांचा उल्लेख करताना प्रदेशनिहाय प्रचलित वापर लक्षात घेणे आवश्यक आहे. 1
कोकणातील त्रिपुरी पौर्णिमेचे ऐतिहासिक उल्लेख
कोकणातील त्रिपुरी पौर्णिमेच्या परंपरेची नोंद विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील लोकसाहित्यविषयक ग्रंथात आढळते. ए. एम. टी. जॅक्सन आणि आर. ई. एन्थोव्हन यांनी संकलित केलेल्या Folk-Lore Notes, Volume II: Konkan या १९१५ मध्ये प्रकाशित ग्रंथात कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला घरे उजळविण्याची आणि गावातील मंदिरांत, विशेषतः शिवमंदिरात, मातीचे दिवे लावण्याची प्रथा नमूद केली आहे. शिवाने त्रिपुरासुरावर मिळविलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ ही रोषणाई केली जात असल्याचेही या नोंदीत म्हटले आहे. कोकणातील या उत्सवाच्या स्थानिक स्वरूपाची अधिक तपशीलवार माहिती महाराष्ट्रातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षण अहवालात आढळते. भारताच्या १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या Kunkeri Village Survey Monograph या अहवालानुसार, कार्तिक पौर्णिमेच्या रात्री गावातील मंदिरात दीपोत्सव केला जात असे. मंदिराच्या परिसरात आणि दगडी दीपमाळेवर मातीच्या पणत्या लावल्या जात. या दिव्यांसाठी लागणाऱ्या तेलाची व्यवस्था ग्रामस्थांकडून वर्गणी गोळा करून केली जात असे. या प्रसंगी मंदिरात प्रार्थना आणि पुराणवाचनही होत असल्याची नोंद अहवालात आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील लांजा तालुक्यातील मुक्काम शिपोशी येथील श्री हरिहरेश्वर देवस्थानाच्या प्रकाशित माहितीनुसार, या देवस्थानातील त्रिपुरोत्सवाची सुरुवात शालिवाहन शक १७७५ च्या सुमारास, म्हणजे इ.स. १८५३ मध्ये झाली. गावातील ब्राह्मण मंडळींनी कार्तिक शुद्ध दशमीपासून पौर्णिमेपर्यंत सहा दिवस चालणारा हा उत्सव वर्गणीच्या माध्यमातून सुरू केला. देवस्थानाच्या नोंदीनुसार, कार्तिक पौर्णिमेला भगवान शंकराने त्रिपुरासुराचा वध केल्याच्या धार्मिक कथेशी या उत्सवाचा संबंध जोडण्यात आला होता. ही नोंद शिपोशी येथील त्रिपुरोत्सवाच्या स्थानिक इतिहासाचा एक महत्त्वाचा दाखला आहे. 1
ऐतिहासिक आणि लोकसाहित्यिक नोंदी
कोकणातील त्रिपुरी पौर्णिमेच्या परंपरेचा उल्लेख विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील लोकसाहित्यविषयक ग्रंथात आढळतो. आर. ई. एन्थोव्हन आणि ए. एम. टी. जॅक्सन यांनी संकलित केलेल्या Folk-Lore Notes, Volume II: Konkan या १९१५ मध्ये प्रकाशित ग्रंथात कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला घरे उजळविण्याची प्रथा नमूद केली आहे. या दिवशी गावातील सर्व मंदिरे आणि विशेषतः शिवमंदिर मातीच्या दिव्यांनी प्रकाशित केले जात असल्याची नोंद या ग्रंथात आहे. शिवाने त्रिपुरासुरावर मिळविलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ ही प्रथा पाळली जात असल्याचेही त्यात म्हटले आहे. कोकणातील या परंपरेचे स्थानिक स्वरूप महाराष्ट्रातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षण अहवालात अधिक तपशीलाने नोंदविले आहे. भारताच्या १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत प्रसिद्ध झालेल्या Kunkeri Village Survey Monograph या अहवालानुसार, कार्तिक पौर्णिमेच्या रात्री गावातील ग्रामस्थ मंदिरात एकत्र येऊन प्रार्थना करीत असत. मंदिरातील दीपोत्सवासाठी लागणाऱ्या तेलाची व्यवस्था सामूहिक वर्गणी गोळा करून केली जात असे. या नोंदीत मंदिरातील दीपस्तंभ प्रज्वलित करणे, रात्री जागरण करणे आणि दुसऱ्या दिवशी धार्मिक भोजन आयोजित करणे अशा प्रथांचाही उल्लेख आहे. 1
The text above is adapted from the Wikipedia article “कोकणातील त्रिपुरारी पौर्णिमा (देव दिवाळी)”, available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 licence. 1
Tripurari Purnima is Religious and cultural festival celebrated in the Konkan region of Maharashtra, according to the structured record cited below. This entry was generated automatically from that record and has not yet been reviewed by a person familiar with the tradition. 2





